sábado, 29 de octubre de 2016

«O meu novo libro é unha celebración da Galicia rural»

Vicente Reboleiro presentará o día 5 na estación científica de Seoane o seu segundo poemario, «Aldea viva»
QUIROGA / LA VOZ 28/10/2016 05:00

Na véspera da Festa da Castaña do Courel, o poeta e profesor de ensino medio Vicente Reboleiro, natural de Ferramulín, presentará na estación científica de Seoane -ás sete da tarde- o seu novo novo Aldea viva. No acto participará o escritor lucense Xulio López Valcárcel, moi relacionado coa comarca e autor do prólogo da obra.

-¿A aldea á que se refire no título do libro é Ferramulín?

-Comezo pola miña aldea, o lugar onde nacín e onde viviron meus pais e antepasados. No libro falo de figuras concretas de persoas, como meus pais e os nosos veciños, aos que dedico unha lembranza para traelos ao presente e rescatalos do esquecemento. É unha recuperación da memoria, de todo o que me constituiu a min como ser individual. Pero co paso do tempo funme dando conta de que a miña memoria persoal é tamén un pouco a memoria colectiva de toda a Galicia rural, que é unha parte fundamente do que nos constitúe como pobo. Neste sentido, o meu libro é unha reivindicación desa Galicia rural que hoxe está practicamente extinta e desaparecida.

-Aínda así, o título fala dunha aldea viva.

-É que este libro pretende ser unha lembranza viva dese mundo., unha celebración e un agradecemento polo que herdamos dos nosos antepasados. Non quixen que fose unha elexía, unha manifestación de saudade polo que xa non somos, porque non comparto esa propensión á morriña que é tan típica de Galicia. O que pretendo expresar é que ese mundo segue estando aí, que é unha presenza viva que sempre está connosco. En vez de lamentarnos polo que se perdeu, creo que é mellor manter viva a alegría e a capacidade de celebración que nos legou ese mundo da Galicia rural. Na presentación do libro haberá unha actuación musical, porque pretendemos que sexa algo alegre.

-¿Que relación ten esta obra co seu anterior libro?

-O novo libro é en certo modo unha continuación do primeiro, pero creo que en Aldea viva hai unha maior presenza o mundo da natureza. Hai como unha vinculación mística coa terra, con esta natureza extraordinaria que temos na Serra do Courel e en toda Galicia, que é algo que tamén está moi presente na poesía de Uxío Novoneyra.

-¿Cre que hai algunha posibilidade de que renazan as aldeas da Serra do Courel e doutras partes de Galicia que quedaron igualmente abandonadas?

-As circunstancias sociais e económicas que había cando as aldeas estaban cheas de xente e de vitalidade son moi diferentes das que temos hoxe e aquela etapa histórica xa está pasada, pero sempre hai unha posibilidade de recuperación. A aldea de Hórreos, onde naceu meu pai, quedou totalmente deshabitada, pero nos últimos anos instalouse alí unha familia que cría ovellas e cabras. E agora está volvendo xente á aldea de Vieiros, que tamén quedara despoboada. O que habería que facer é axudar á xente que quere asentarse nas aldeas que quedaron abandonadas. Nas institucións debería haber unha vontade política de apoiar aos que pretenden revitalizar o mundo rural.

-Como profesor de lingua e literatura galegas, ¿como ve a situación do idioma no ensino?

-Os últimos anos foron bastante negativos para o mantemento e a consolidación da lingua, como o indican as estatísticas sobre o seu uso. Traballo nun instituto da provincia da Coruña e vexo que a moitos rapaces lles custa expresarse con fluidez en galego, aínda que reciben unha formación académica. A situación social e política non favorece moito o uso do idioma, pero temos que esforzarnos por manter viva esa chama porque nos xogamos moítisimo coa lingua.

-¿E que lle parece o panorama actual da literatura galega, especialmente o da poesía?

-Aínda que as circunstancias non son favorables, penso que temos unha literatura moi valiosa en todos os xéneros. Galicia ten unha cultura moi arraigada na historia, un ser colectivo fraguado durante séculos, e non é fácil que todo iso desapareza. Unha proba diso é a puxanza que segue tendo a súa literatura.

Antes do seu novo libro Aldea viva -á esquerda, portada da obra-, Vicente Reboleiro deu ao prelo hai seis anos Prenderei a lareira, no que os críticos viron unha importante pegada de Uxío Novoneyra, con quen mantivo amizade e que o animou a escribir. Segundo ele mesmo explica, escribiu desde moi novo, aínda que tardou en animarse a publicar os seus textos. En colaboración con Xoán Carlos Alvarellos Codesido, Reboleiro tamén editou Aires de festa, unha obra de carácter didáctico sobre as festas tradicionais galegas que ten unha relación directa co seu traballo como docente. Aínda que non descarta a posibilidade de cultivar outros xéneros literarios, o escritor de Ferramulín manifesta a súa predilección pola poesía. «O meu labor é basicamente poético -explica- e teño escritos moitos outros poemas que quero ir publicando despois deste libro», explica.

domingo, 23 de octubre de 2016

O documental «Tempo» compite na Mostra de Cinema de São Paulo

O realizador monfortino Manuel Valcárcel presenta esta semana no Brasil a longametraxe que rodou durante un ano na Serra do Courel

MONFORTE / LA VOZ 23/10/2016 12:42

A longametraxe documental Tempo, filmada na Serra do Courel polo realizador monfortino Manuel Valcárcel, participa na edición número corenta da Mostra Internacional de Cinema de São Paulo, que se comezará esta semana na cidade brasileira. O filme está inscrito nunha sección denominada Novos Directores e será proxectado en catro sesións entre este xoves -día de inicio do festival- e o próximo día 28. A mostra terminará o 2 de novembro.

O festival de São Paulo está considerado como a maior mostra de cine estranxeiro do Brasil e nas súas catro décadas de traxectoria tivo unha importante influencia nas xeracións de cineastas brasileiros que o frecuentaron nos anos oitenta e noventa. Nas súas diferentes edicións tivo como convidados a numerosos realizadores de prestixio internacional, como Dennis Hopper, Pedro Almodóvar, Abbas Kiarostami, Quentin Tarantino, Wim Wenders e Manoel de Oliveira. Na nova edición serán proxectados 322 filmes de cincuenta países. Entre eles figuran obras recentes do italiano Marco Bellocchio, o estadounidense Jim Jarmusch, o holandés Paul Verhoeven e a española Icíar Bollaín.

A filmación do documental de Manuel Valcárcel terminou a finais do 2013 e comprendeu arredor de 120 días de traballo en diferentes lugares da serra. O eixo argumental é o nacemento dunha nena na localidade de Froxán -o primeiro que se rexistrou neste lugar en 28 anos- e o seu primeiro ano de vida. O filme recolle a vida cotiá dos habitantes da zona durante este tempo e os cambios que vai experimentando a paisaxe co paso das estacións. No documental -que non está acompañado de ningún comentario- alúdese aos problemas ambientais que padece actualmente a serra.

Despois da rodaxe e dun longo proceso de montaxe e posprodución, Tempo foi proxectado por primeira vez en Froxán en maio do 2015. Posteriormente foi presentado en diversos festivais especializados en Vigo, Lugo, Ponferrada, Bilbao, Zaragoza e Lleida. A súa primeira proxección fora de España foi nunha mostra de cine medioambiental en Perú, o pasado xullo.

Recuerdos de las minas de hierro de A Veneira de Roques


Una aldea de A Pobra do Brollón conserva importantes huellas de una actividad hoy desaparecida
CARLOS RUEDAFRANCISCO ALBO
MONFORTE / LA VOZ 23/10/2016 14:49

Los yacimientos de hierro de A Veneira de Roques, en A Pobra do Brollón, fueron explotados desde hace mucho tiempo. Hay quien piensa que ya se trabajaron en la época romana, como los del monte Formigueiros, en la sierra de O Courel. Pero la documentación histórica más antigua que se conoce data del siglo XVIII y en ella se indica que las minas eran por entonces propiedad de los condes de Lemos. Un texto fechado en 1752 señala que «esta veneira [yacimiento] la tiene aforada la señora condesa de Lemos a las ferrerías».
En la década de 1830 se incrementó su actividad. Por entonces las minas empleaban a más de treinta mineros, vecinos de A Veneira y de localidades cercanas. El mineral era transportado en carros de bueyes a las ferrerías de Biduedo, A Ferrería, Penacova, Barxa de Lor, Lousadela, Santalla de Lóuzara, Ferreirós y Baldomir, situadas en los actuales municipios de A Pobra do Brollón, Bóveda, Samos, Quiroga y Folgoso do Courel. La mayor parte de las extracciones se llevaron a cabo a cielo abierto. En la zona aún se pueden ver abundantes restos de mineral formando parte de muros y cierres. Pero también se practicó la minería subterránea, con la singularidad de que todo el subsuelo de la aldea está excavado y recorrido por varias galerías.

Calidad del mineral

La explotación destacó por la elevada calidad del mineral que proporcionaba. Una vez calcinado, llegaba a dar un 35% de metal. Pero la competencia de los modernos altos hornos vascos acabó con los ferrerías artesanales lucenses a finales del siglo XIX y acarreó el abandono de las minas de A Veneira.
Sin embargo, en 1957 se retomaron los trabajos en la antigua explotación por iniciativa de la misma empresa de capital alemán que poseía las minas de Freixo en Monforte y que además intentó sacar a flote los yacimientos de hierro de O Incio. En aquella época trabajó en A Veneira un vecino de A Ferrería, Manuel Armesto, que también estuvo en las minas de San Miguel, en O Incio. Tanto en uno como en otro lugar se emplearon los mismos obreros, que trabajaban con el mismo ritmo de dos turnos diarios, con tres mineros en cada uno. «Estivemos a facer prospeccións e abrindo novas galerías, ademáis de ampliar as que xa estaban feitas, para saber a cantidade de ferro que podía haber e as dimensións do filón», explica.

Un grave percance

Manuel Armesto señala que en la mina hay una galería que baja siguiendo la dirección de la veta de hierro y que hoy está inundada en su mayor parte. En cierta ocasión sucedió en esa galería un contratiempo que pudo acabar en una tragedia. «O encargado dos traballos na mina era un veciño de Monforte, un tal Pontón -explica-, e tróuxonos unha motobomba para achicar a auga da galería e así poder seguir traballando a máis profundidade». No había respiraderos y los gases que se formaban por la combustión de la motobomba solo podían salir por la propia entrada de mina. Una vez, cuando el aparato llevaba unos veinte minutos funcionando, la galería se llenó de humo y gases procedentes del motor. «Ao pouco vemos que o encargado cae redondo ao chan debido ao fume que respirara», cuenta Manuel Armesto. Los trabajadores tuvieron que sacarlo rápidamente, arrastrándolo por el suelo de la galería hasta la boca de la mina. «Case morre e a nós custounos moito chegar ao exterior, porque estaba todo cheo de fume», dice el antiguo minero. Una vez fuera, el encargado se fue recuperando poco a poco.

A causa de aquel accidente se perforó un respiradero sobre aquella galería con la ayuda de una carga de dinamita. Por la chimenea abierta de esta forma cayeron muchas piedras y escombros y los obreros empezaron a ver la luz del día. Pero al asomarse al exterior se llevaron una sorpresa. «Non calcularamos ben onde iría dar o respiradoiro e fomos saír a un pozo que un veciño tiña á beira mesmo da súa vivenda, que era coñecida por casa de don Pedro», recuerda Manuel Armesto. «Un pouco máis e saímos dentro da mesma casa», añade.
Abriendo un respiradero, los obreros fueron a parar al pozo de una vivienda

sábado, 22 de octubre de 2016

La ruta de senderismo más vertiginosa de Galicia crece en su tercer aniversario

La ardua subida al pico de Penaboa, la sierra de O Courel, cuenta desde hace poco tiempo con tres variantes
QUIROGA / LA VOZ 21/10/2016 05:00

El mes próximo se cumple el tercer aniversario de la apertura de la ruta de senderismo del pico de Penaboa, en la sierra de O Courel, considerada por muchos aficionados como la más dura de Galicia. La creación de este itinerario se debe principalmente a Orlando Gregorio Álvarez, miembro de la asociación ecologista SOS Courel, quien desbrozó en solitario el tramo más complicado de la subida, aunque en otros momentos contó con la colaboración de algunos voluntarios. En tiempos más recientes, Álvarez acondicionó otros dos senderos que permiten llegar hasta el pico y señalizó todos estos accesos.

Desde que la ruta quedó abierta empezó a ganar entre los adeptos al senderismo y al montañismo una popularidad que no deja de crecer. Guillermo Díaz Aira, coordinador del albergue turístico municipal que gestiona en Quiroga la empresa Tourgalia, ha guiado desde entonces numerosas excursiones hasta el pico de Penaboa, situado en la falda del monte Pía Paxaro, que con sus 1.613 metros es el segundo más alto de la sierra, después del Formigueiros. La cima de Penaboa está un poco por debajo, a 1.590 metros. Las últimas fueron realizadas por miembros de la asociación Galicia Senderismo, que efectuaron dos recorridos los dos últimos fines de semana. «Querían volver este domingo pero non vai ser posible porque pronostican chuvia», explica Díaz.

Visitas constantes

Al margen de las excursiones que organiza regularmente el albergue de Quiroga, muchas otras personas realizan por su cuenta la ascensión al pico, explica Díaz. «Está vindo constantemente moita xente por libre porque como agora está todo ben sinalizado é moi fácil encontrar o camiño, e aínda hai pouco incluso houbo un grupo no que había personas de en torno a 70 anos de idade», agrega. Sin embargo, la caminata no está al alcance de cualquiera, ya que comprende un kilómetro de subida por una pared casi vertical. Tampoco es apta para los que sufren de vértigo, puesto que un trecho pasa por el borde un barranco de unos cuatrocientos metros de altura.

Una de las dos nuevas variantes sigue un recorrido distinto, pasando por el lugar de Coto. La otra comprende una parada en el mirador de Polín, que fue arreglado hace poco tiempo. Los dos itinerarios discurren también por crestas rocosas que ofrecen vistas espectaculares de la sierra. «A subida é dura en todos os casos, pero aínda así Penaboa converteuse no segundo lugar máis popular da serra despois da Devesa da Rogueira», señala Díaz.

viernes, 21 de octubre de 2016

Construyen un mirador frente al castillo de Carbedo y renuevan el de la mina romana de A Toca

Construyen un mirador frente al castillo de Carbedo y renuevan el de la mina romana de A Toca
FRANCISCO ALBO 
QUIROGA / LA VOZ 21/10/2016 05:00

El Ayuntamiento de O Courel abrió recientemente un mirador frente a las ruinas del castillo de Carbedo, uno de los principales monumentos de la zona. Los trabajos de construcción de la infraestuctura quedaron terminados hace dos semanas. El lugar carecía hasta ahora de señalización turística pese a su notable singularidad histórica, ya que se trata de la única fortaleza de origen medieval que se ha conservado en la sierra. El castillo data al menos del siglo XII, época en la que fue donado a la Orden de Santiago por el noble Nuno Peláez, y quedó abandonado en la segunda mitad del siglo XVI. Las ruinas se encuentran sobre una elevación rocosa en las inmediaciones de la carretera que une Seoane con las localidades de Visuña y Ferramulín.

De modo paralelo a esta intervención se renovó el mirador de Mostaz, situado frente la mina romana de A Toca, otro importante elemento del patrimonio monumental de la zona. El paraje constituye una parte destacada del conjunto de antiguas explotaciones auríferas de las comarca y como tal, previsiblemente, quedará integrado en el parque geológico que proyectan crear los municipios de Folgoso do Courel, Quiroga y Ribas de Sil.

Estas actuaciones se complementaron con la renovación de la señalización turística en diferentes puntos del territorio municipal. Los nuevos paneles informativos fueron instalados el lugares de interés histórico y arqueológico, como la ruta que lleva al castro de Torre o de Sobredo -en las proximidades de la localidad de Seceda-, y en diversos parajes de especial valor natural y paisajístico, como la cascada de A Albardaira, que se encuentra en la carretera que une Folgoso y Seoane.

viernes, 9 de septiembre de 2016

As Fervenzas, un refrescante rincón del valle del Lóuzara

Una cascada cae de una altura de unos treinta metros en las cercanías de la localidad de Parada
CARLOS RUEDA, FRANCISCO ALBO 
MONFORTE / LA VOZ 08/09/2016 23:03

El valle del río Lóuzara, que se reparte entre los municipios vecinos de Folgoso do Courel y Samos, ofrece una amplia variedad de rutas de senderismo y numerosos parajes de gran interés, a la vez que muy poco conocidos. Uno de ellos es conocido como As Fervenzas, situado en el lugar de O Corgo -en el primero de estos municipios-, a poco más de un kilómetro de la localidad de Parada de Lóuzara y la izquierda de la carretera que une este núcleo con el de A Casela. La espectacularidad del paraje es mayor en el período que va desde el otoño hasta comienzos del verano, ya que la cascada que se despeña en la zona crece cuanto más caudaloso está el arroyo que la forma. Pero en una época de altas temperaturas como la actual también resulta un paraje muy atractivo por su aspecto refrescante.

Eran varios caminos que salían de Parada y que daban acceso a este lugar. Uno de ellos era el de Ritión y que discurría por el mismo trazado de la actual carretera que lleva a la aldea. Por este camino accedían a la parte baja de As Fervenzas y al prado y la cabaña de O Corgo. Este camino descendía después en dirección al Lóuzara y continuaba hasta la aldea de Cortes, perteneciente a O Courel. También estaba el Camiño de Miranda, utilizado para ir al souto de Parada y a las fincas de la zona, finalizando en la parte alta de O Corgo, al pie de la cascada de A Fervenza. De aquí partía otro camino en dirección A Casela y era conocido por Camiño de Tras da Fervenza.

Un tercer camino
Había un tercer camino cuyo trazado estaba a mayor altura que los dos anteriores. Era el denominado Camiño das Travesas. Fue camino de carro y permitía a los vecinos de Parada acceder a los prados y fincas situados en la zona. Finalizaba en el llamado prado de As Fervenzas, ubicado en el lugar donde el arroyo de A Fervenza se precipita desde una altura de unos treinta metros. Este prado y las aguas del arroyo fueron escenarios de un curioso accidente muy comentado en la aldea. En cierta ocasión una vaca dio luz allí mismo a un becerro, que en un descuido se metió en el cauce del arroyo y fue arrastrado por sus aguas precipitándose al vacío por la cascada. «Os veciños foron recollelo temendo o peor, pero milagrosamente púxose en pé e só tiña algunhas mazaduras», cuenta Manuel O Ferreiro, vecino de Parada.

«Antes entraba o carro ata o prado das Fervenzas, o que está por enriba da cascada -continúa el vecino-, pero o tractor non podía pasar de ningunha maneira xa que era moi estreito o camiño. Entón acordaron os veciños de quitar a herba por baixo da fervenza, xa que lles era máis práctico para sacala», añade.

Los vecinos hacía grandes haces de hierba que ataban con cuerdas y los arrojaban peñasco abajo desde el prado de As Fervezas. «Pero algúns deles pegaba coas ramas das árbores que saían da pena e alí quedaban colgados. A veces era unha esmorga ver como botaban a herba desde aquela altura», dice Manuel.

Nacimiento del arroyo

El arroyo de A Fervenza nace en el lugar de A Fonteiriña, por debajo de la aldea de A Casela y en las proximidades del prado de As Fervenzas, propiedad de la Casa de Riba de A Casela. Desde su nacimiento hasta el lugar donde se despeña su recorrido es muy corto. Al pie de la cascada forma y una pequeña y llamativa laguna en un entorno caracterizado por su atractivo paisajístico.

A partir de este punto, el arroyo discurre a través del souto en el lugar conocido por O Corgo. Aquí se puede ver una construcción tradicional de grandes dimensiones -ya en las proximidades de la carretera- que era utilizada como cabaña destinada al almacenaje de la hierba. Tiene dos alturas. La parte superior era la que hacía las funciones de almacén y la planta baja estaba habilitada como cuadra. La cabaña lleva más de veinticinco años abandonada.

Cómo llegar

Desde O Incio: Hay que desde A Cruz do Incio por la carretera que lleva a las localidades de A Ferrería, A Casela y Parada de Lóuzara, esta última distante 15 kilómetros. El lugar de As Fervenzas se encuentra a 1,2 kilómetros antes de llegar a la aldea de Parada.

martes, 2 de agosto de 2016

La cascada que cae entre castaños

Una ruta situada al sur del municipio de Samos caracterizada por sus vistas, prados y bosques autóctonos

CARLOS RUEDA, NATALIA ÁLVAREZmonforte / la voz, 01 de agosto de 2016. Actualizado a las 09:57 h. 4

Las fotos de la ruta del valle de Lóuzara

El valle de Lóuzara está situado al sur del municipio de Samos, entre los límites de O Courel y O Incio. Se caracteriza por ser uno de los parajes fluviales más interesantes y espectaculares al estar recorrido por el río Lóuzara que se abre entre soutos, prados y bosque autóctono. A su paso se suceden cascadas, presas y puentes de madera. También se encuentra el monte de roca caliza de su entorno, que da paso a mundos subterráneos de increíble belleza. En esta ruta de poco más de diez kilómetros se encuentra uno de los tramos más accesibles y que al mismo tiempo, abre nuevas posibilidades para realizar itinerarios alternativos.

El recorrido comienza en A Casela. Una vez situados en este lugar, empieza la caminata por la carretera que comunica con el Valle de Lóuzara y las tierras de O Courel. En los dos primeros kilómetros, el vial acusa un fuerte descenso en dirección al valle y ofrece unas espectaculares vistas.

A treinta metros de altura

En el kilómetro 2,2 se llega a una bifurcación, la carretera de la derecha lleva a Lousadela y Seceda y la de la izquierda, por la que es preciso desviarse, es la que conduce al valle de Lóuzara. La primera parada está a 300 metros de distancia y a la izquierda de la carretera, justo al lado de una construcción de dos alturas utilizada para el almacenaje de hierba. Este lugar es conocido por A Fervenza, un bello paraje rodeado de castaños y donde un pequeño arroyo se abre paso entre ellos, precipitándose desde una altura superior a los 30 metros.

Continuando el recorrido en dirección Parada de Lóuzara, distante 1,2 kilómetros, hay que atravesar uno de los soutos más extensos de la zona. La aldea de Parada merece una visita al conservar una muestra excepcional de la arquitectura tradicional de la montaña de Samos.

Destacar el número de sequeiros -pequeñas construcciones dedicadas al secado de la castaña- que había en la aldea. Hasta veinticuatro llegaron a funcionar de forma ininterrumpida en la temporada de la castaña.

De vuelta al asfalto hay que seguir durante kilómetro y medio, hasta llegar a la altura de un asentamiento castreño, a la derecha de la carretera, conocido por A Roda do Castro. Se trata de un castro prácticamente inaccesible, la parte orientada al este tiene una caída vertical de unos 100 metros sobre el río Lóuzara. Hay un profundo foso sobre la misma roca del promontorio, donde hoy se pueden ver las ruinas de una vieja construcción. Justo al lado sale un sendero que lleva a la croa o cima del castro.

La siguiente parada es Santalla de Abaixo, que se encuentra a una distancia de 2,3 kilómetros.En esta aldea se ubica la Cova da Fonte, al lado de la iglesia y de la vivienda de la antigua ferrería de Santalla. Desde esta casa también existe la opción de realizar una ruta por el llamado Carreiro dos Carboeiros, un antiguo camino tradicional que nos lleva hasta la cascada de Augadalte.

Al regresar de nuevo al asfalto hay que seguir durante un kilómetro hasta Santalla de Arriba, lugar que ofrece un amplio abanico de posibilidades para hacer diferentes rutas. Entre ellas destaca la que lleva a Vila do Castro y a la aldea de Gamiz, que permite visitar una de las cuevas naturales más interesantes de esta zona, la conocida por A Cova Grande o de Carballo.

Formaciones kársticas

Posiblemente esta caverna sea el mayor atractivo del lugar, en su interior guarda unas vistosas formaciones kársticas de gran belleza labradas por el agua durante milenios. Para acceder a ella es necesario situarse a la altura del antiguo criadero de salmón y trucha, un sendero que sale al lado del cierre de la piscifactoría que lleva hasta la gruta, distante unos cincuenta metros. Actualmente el acceso a su interior está cerrado por una verja y está controlado por el Ayuntamiento de Samos con el fin de protegerla.

Los dos kilómetros que falta para completar este apasionante recorrido hasta Ponte Lóuzara, transcurren paralelos al río Lóuzara entre prados y bosque de ribeira. Este tramo de río es el más apreciado por los aficionados a la pesca, por sus cristalinas aguas y su riqueza truchera.

Punto de partida

Comienzo del recorrido. El lugar de A Casela es el punto de partida de esta ruta. Se encuentra en el límite entre los municipios de Samos y O Incio. Para llegar a esta aldea, hay que partir de A Cruz do Incio por la carretera que lleva a O Hospital, A Ferrería y A Casela. Entre A Cruz do Incio y A Casela hay doce kilómetros

Un verán destapando vellos tesouros

Participantes nun campamento xuvenil desbrozan un importante castro no Courel
C. CORTÉS, S. BAHAMOMNDE 
MONFORTE / LA VOZ 01/08/2016 23:28

Un dos principais xacementos arqueolóxicos da Serra do Courel loce este ano tan limpo como cando rematou a súa restauración integral no ano 1993. Polo castro da Torre acaba de pasar unha moi peculiar brigada de traballo que o liberou da maleza que levaba anos medrando sobre os restos das súas casas de orixe romana. Os operarios non eran tal, senón rapaces participantes nun campamento de verán con base no albergue de Folgoso. Supervisábaos Iván Álvarez Merayo, arqueólogo e á súa vez fillo do falecido arqueólogo Antonio Álvarez, o profesional que dirixiu hai 23 anos a rehabilitación deste antigo asentamento.

O traballo de limpeza do castro formaba parte da programación dun campamento de verán que organiza a empresa ourensá Ocitem no albergue de Folgoso do Courel, con financiamento da Xunta. Doce rapaces de entre 18 e 25 participaron no campamento durante a primeira quincena de xullo. O traballo no castro ocupounos durante unha semana.

Os voluntarios, entre os que había algúns galegos, pero tamén valencianos, rioxanos, canarios e italianos, liberaron todo o castro de maleza. Entre eles non había ningún estudante de arqueoloxía, pero o traballo tampouco requiría tanta especialización. «En realidade, non é nada complexo -explica Iván Álvarez Merayo-, porque se trata unicamente de quitar vexetación cortando a rentes». Os voluntarios só tiñan que ter conta de evitar arrincar raíces ou danar as pedras cos sachos, fouces e machados que lles deron para que traballasen.

Pero incluso un traballo aparentemente sinxelo como este precisa dun control especial. Ninguén debe porse a desbrozar un castro ou calquera outro tipo de xacemento sen autorización previa da Dirección Xeral de Patrimonio. E, tal como sucedeu neste caso, o labor ten que estar supervisado por un arqueólogo.

Onde está. Na parroquia de Seoana, preto do lugar de Mercurín. É posible chegar a través da estrada LU-651, que une Folgoso con Seoane. A 5.3 kms. de Seoane hai que tomar o desvío que indica Sobredo. A 2,2 kms. dese desvío cómpre seguir a pé por un sendeiro sinalizado que acaba no castro despois dun traxecto costa arriba.

Características. Está situado nun promontorio que domina o val do Lor. O seu perímetro aprécianse os restos da muralla que defende o poboado cun acceso protexido por torreóns. No interior, a porta dá paso a unha rúa enlousada na que se distribúen as vivendas.

O que era. Os investigadores pensan que o castro da Torre era unha aldea fortificada construída para servir de fogar á poboación que traballaba nas minas de ouro do Courel.

domingo, 31 de julio de 2016

Un verán destapando vellos tesouros

Participantes nun campamento xuvenil desbrozan un importante castro no Courel
31/07/2016 10:22

Un dos principais xacementos arqueolóxicos da Serra do Courel loce este ano tan limpo como cando rematou a súa restauración integral no ano 1993. Polo castro da Torre acaba de pasar unha moi peculiar brigada de traballo que o liberou da maleza que levaba anos medrando sobre os restos das súas casas de orixe romana. Os operarios non eran tal, senón rapaces participantes nun campamento de verán con base no albergue de Folgoso. Supervisábaos Iván Álvarez Merayo, arqueólogo e á súa vez fillo do falecido arqueólogo Antonio Álvarez, o profesional que dirixiu hai 23 anos a rehabilitación deste antigo asentamento.

O traballo de limpeza do castro formaba parte da programación dun campamento de verán que organiza a empresa ourensá Ocitem no albergue de Folgoso do Courel, con financiamento da Xunta. Doce rapaces de entre 18 e 25 participaron no campamento durante a primeira quincena de xullo. O traballo no castro ocupounos durante unha semana.

Os voluntarios, entre os que había algúns galegos, pero tamén valencianos, rioxanos, canarios e italianos, liberaron todo o castro de maleza. Entre eles non había ningún estudante de arqueoloxía, pero o traballo tampouco requiría tanta especialización. «En realidade, non é nada complexo ?explica Iván Álvarez Merayo?, porque se trata unicamente de quitar vexetación cortando a rentes». Os voluntarios só tiñan que ter conta de evitar arrincar raíces ou danar as pedras cos sachos, fouces e machados que lles deron para que traballasen.

Pero incluso un traballo aparentemente sinxelo como este precisa dun control especial. Ninguén debe porse a desbrozar un castro ou calquera outro tipo de xacemento sen autorización previa da Dirección Xeral de Patrimonio. E, tal como sucedeu neste caso, o labor ten que estar supervisado por un arqueólogo.

O castro da Torre


Onde está. Na parroquia de Seoane, preto do lugar de Mercurín. É posible chegar a través da estrada LU-651, que une Folgoso con Seoane. A 5.3 kms. de Seoane hai que tomar o desvío que indica Sobredo. A 2,2 kms. dese desvío cómpre seguir a pé por un sendeiro sinalizado que acaba no castro despois dun traxecto costa arriba.

Características. Está situado nun promontorio que domina o val do Lor. O seu perímetro aprécianse os restos da muralla que defende o poboado cun acceso protexido por torreóns. No interior, a porta dá paso a unha rúa enlousada na que se distribúen as vivendas.

O que era. Os investigadores pensan que o castro da Torre era unha aldea fortificada construída para servir de fogar á poboación que traballaba nas minas de ouro do Courel.

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/folgoso-do-courel/2016/07/31/veran-destapando-vellos-tesouros/00031469906489854685745.htm




lunes, 4 de julio de 2016

El monfortino Manuel Valcárcel, galardonado en Jaén por su documental «Tempo»

La obra, filmada durante un año en O Courel, recibió el premio a la mejor película y el premio del público en el festival Biosegura de cine medioambiental y rural
04/07/2016 05:00


El realizador monfortino Manuel Valcárcel  recibió por su largometraje documental Tempo el premio a la mejor película y el premio del público en el festival de cine medioambiental y rural Biosegura, que se celebra en la localidad de Beas del Segura, en la provincia de Jaén.

La obra fue filmada a lo largo de un año en la sierra de O Courel y tiene como eje argumental el primer año de vida de la primera niña que nació en la aldea de Froxán en 28 años. La película muestra las condiciones de vida actuales de los habitantes de la sierra, los cambios que experimenta el paisaje a lo largo de las estaciones y las principales amenazas que sufre el patrimonio natural de la zona. Valcárcel recibió los premios de manos del también director de cine Arturo Menor.

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/monforte-de-lemos/2016/07/04/monfortino-manuel-valcarcel-galardonado-jaen-documental-tempo/00031467567475074477992.htm

sábado, 25 de junio de 2016

Flores que saludan la llegada del verano en la sierra

Con el cambio de estación se multiplican las floraciones en las microrreservas de orquídeas silvestres

FRANCISCO ALBO, CARLOS RUEDA 
QUIROGA / LA VOZ 25/06/2016 18:42

Con el paso de la primavera al verano han ido floreciendo diversas especies de la orquídeas silvestres en las microrreservas de flora creadas recientemente en la sierra de O Courel por iniciativa de la Asociación Galega de Custodia do Territorio. Sumándose a las que ya florecieron a lo largo de la primavera, componen unos jardines naturales de un carácter prácticamente único en Galicia, ya que algunas de estas especies solo aparecen en terrenos calizos y en zonas de montaña.

Entre las especies que se pueden ver en esta época del año en las microrreservas denominadas Alto do Couto, Alto da Pedra, Monte Cido y Afloramento de Visuña hay algunas del género Dactylorhiza, como la Dactylorhiza fuchsii , la Dactylorhiza maculata y la Dactylorhiza sambucina. También es posible contemplar ejemplares de diversas representantes del género Orchis, como la Orchis morio, la Orchis ustulata y la Orchis italica. En la zona está asimismo presente la Ophrys apifera, una llamativa especie que atrae a los insectos polinizadores con flores que imitan la forma de un abdomen de abeja hembra. Otra especie de orquídea presente en estos terrenos es la Himantoglossum hircinum.

La creación de las microrrervas de orquídeas -que se llevó a cabo en colaboración con comunidades de montes y propietarios particulares- no solo tiene como fin favorecer la conservación de estas singulares comunidades vegetales. También se pretende que sirvan como atractivo para el turismo de naturaleza. El albergue de Quiroga -gestionado por la empresa Tourgalia- empezó el año pasado a organizar visitas guiadas a estas zonas y durante la pasada primavera repitió la experiencia.

Las microrreservas, por otro lado, han sido incluidas como «puntos BV» -puntos de biodiversidad virtual- en el portal digital Fotografía y Biodiversidad, que publica fotografías de plantas y animales tomadas en zonas caracterizadas por un patrimonio natural especialmente rico o peculiar. La finalidad es ayudar a divulgar los valores de estos territorios y a identificar correctamente especies poco comunes.

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2016/06/25/flores-saludan-llegada-verano-sierra-courel/0003_201606M25C4991.htm

jueves, 2 de junio de 2016

Dúas décadas de filmografía crecente sobre O Courel

A serra está presente de diversas formas nunha decena de filmes de ficción e documentais realizados desde 1997
FRANCISCO ALBO quiroga / la voz, 02 de junio de 2016. Actualizado a las 05:00 h.

O próximo día 24 está previsto proxectar na Seara a longametraxe documental que o cineasta lucense Pepe Coira realizou recentemente sobre o proceso de rehabilitación urbanística desta localidade quiroguesa. A obra, titulada A Seara, vén incrementar a filmografía relacionada coa Serra do Courel, que ata agora conta apenas cunha decena de títulos. A cifra pode parecer importante en relación con outras zonas do sur lucense e do resto da provincia, pero tamén podería ser considerada como escasa tendo en conta as amplas posibilidades deste territorio no que respecta ás paisaxes e aos seus valores naturais e culturais.

Por agora non se filmou na serra ningunha longametraxe de ficción, pero si algunhas obras breves de carácter artístico. Unha iniciativa pioneira neste terreo é a curtametraxe Isolina do Courel, realizada por Chema Gagino e estreada en 1997. O filme recibiu ese ano os galardóns á mellor curta e á mellor dirección de produción nos premios da Asociación Galega de Produtoras Independentes e obtivo tamén unha mención especial do xurado no Festival Internacional de Cine de Bilbao. Conta a historia dun home que chega a unha aldea do Courel para cumprir un desexo que lle pediu o seu avó antes de morrer: pedir perdón a Isolina, unha muller que o avó prometera desposar e que despois abandonou.

Poucos anos despois, no 2000, o realizador monfortino Manuel Valcárcel filmou na localidade de Froxán a curtametraxe O aquelarre, sobre un guion de Paula Celtia baseado nunha lenda popular. Seis anos máis tarde, Xosé Vilaboy realizou Danza na terra, un peculiar espectáculo de videodanza que ten por escenario unha aldea case despoboada da serra.

Ficción experimental

Máis singular aínda é Esliva, de Lois Patiño, o primeiro filme da produtora monfortina Amanita Films. Trátase dunha curtametraxe de ficción experimental que mostra a a vida dun ermitán errante «en diálogo coa naturaleza por medio do ritual e a premonición», segundo explica o autor na súa web. Foi rodada no outono do 2010 na fervenza de Vieiros e outras paraxes da zona e no ano seguinte exhibiuse nos festivais Off Galicia e Cineuropa ?en Santiago?, Xociviga ?O Carballiño? e Souvenirs from Earth, na cidade alemá de Colonia.

Exceptuadas estas producións, o resto dos filmes realizados ata agora na Serra do Courel entran na categoría do documental. Entre os que conseguiron unha maior repercusión está Unha lousa sobre O Courel, do 2008, realizado por Enrique Banet e producido pola actriz Mabel Rivera. É unha obra que examina de forma moi crítica o impacto ambiental das explotacións pizarreiras e avoga pola transformación deste territorio nun parque natural.

O mencionado Manuel Valcárcel é tamén o autor da longametraxe documental Tempo, unha obra de complexa elaboración que foi filmada durante dun ano enteiro, entre o 2012 e o 2013. O eixo argumental é o primeiro ano de vida de Clara, o primeiro bebé nacido en case tres décadas na aldea de Froxán. O filme ?desprovisto de comentarios ou entrevistas? recolle a vida cotiá dos habitantes e as transformacións das paisaxes da serra co paso das estacións ao longo de todo ese período.

No 2013, por outro lado, apareceu Uxío Novoneyra: Poeta/Alén, un documental biográfico de Iván López Gimeno sobre o coñecido escritor, no que ?como é lóxico? a súa terra natal ten unha importante presenza. A realizadora Diana Toucedo filmou tamén no Courel un documental de longa duración, Trinta lumes, que aborda a forte despoboación do territorio. A obra foi realizada co apoio da Axencia Galega das Industrias Culturais e aínda está en fase de posprodución.

A escenografía de «O Apóstolo»

Un caso singular da relación da Serra do Courel co cine é o da longametraxe de animación O apóstolo, realizada por Fernando Cortizo no 2012. A acción non está situada explicitamente na zona, pero a súa escenografía está baseada na arquitectura tradicional local. Os propios responsables da obra recoñeceron esta influencia estética ao ceder ao museo etnográfico de Quiroga unha boa parte das maquetas que foron utilizadas na filmación.

miércoles, 25 de mayo de 2016

"Tempo" los caminos de la vida en O Courel

Su director, Manuel Valcárcel, sigue el primer año de vida de Clara, la única niña nacida en una aldea de la zona en años
25-05-2016 00:20
MAR MATO | VIGO

Froxán, en O Courel, es una de tantas aldas gallegas que, durante años, en concreto, 30, no ha visto nacer a ningún niño. Al menos, hasta que llegó Clara, una niña que protagoniza el documental Tempo, del director Manuel Valcárcel, que se muestra a competición en el Festival Primavera de Cine, este viernes a partir de las 20.00 horas en el Auditorio Municipal de Vigo.

"Clara simboliza el inicio del camino, mientras que el otro personaje, Pepe, que vive en una apartada aldea, representa el final del camino. Él ve que el entorno en el que vive se queda sin gente y que su oficio, cesteiro, también tiene un declive. Es una visión antagónica a la esperanza que puede suponer la bebé", explica el productor de la cinta Alejandro García Rujo, que también intervino en el filme como sonidista.

La obra, de 92 minutos de duración, sigue el primer año de vida de Clara alternándolo con las vivencias de Pepe así como de O Courel al tiempo que se van mostrando representaciones etnográficas de costumbres así como de gente, sin olvidar el paisaje mientras las cuatro estaciones se van marcando.

El devenir vital se enfrenta a las agresiones al ecosistema que se ve amenazado por la degradación del paisaje por proyectos de minería y de otra índole, así como por la despoblación del rural.

"Manuel Valcárcel, el director, intenta siempre alejarse del tópico de una narración convencional. Los personajes se van presentando unos a otros y no hay voz en off para contar la historia. Solo una persona habla una o dos veces directamente a la cámara", explica Alejandro García.

Además, el fin de la dirección es mostrar que las amenazas que rondan a O Courel también son problemáticas que se sufren en otros puntos del planeta como Sudamérica, Asia o África. Precisamente, en este último continente se encuentra trabajando Valcárcel con MediaPro, por lo que no podrá asistir al festival vigués.

sábado, 14 de mayo de 2016

Organizan la primera ruta en las microrreservas de orquídeas de la sierra de O Courel

La actividad se llevará a cabo el primer fin de semana de junio
QUIROGA LA VOZ 
13/05/2016 12:32

El primer fin de semana de junio se celebrarán las primeras jornadas de observación de orquídeas silvestres que se organizan en las microrreservas de flora de la sierra de O Courel desde que la Asociación Galega de Custodia do Territorio creó estas áreas protegidas en colaboración con las comunidades locales de montes. La actividad será dirigida por la empresa Tourgalia, que gestiona el albergue de Quiroga, y tendrá una duración de dos días.

En la zona donde se hallan las microrreservas de flora están presentes la mayoría de las orquídeas silvestres -alrededor de treinta especies- que viven en todo el territorio de la sierra. En la actualidad solo han florecido un par de especies, pero la práctica totalidad de ellas lo harán a principios del mes próximo, por lo que esá época se considera especialmente adecuada para su observación. Las visitas se realizarán en grupos reducidos, de en torno a quince personas, dada la fragilidad y la especial importancia ambiental de la zona.

En cuatro zonas

En la primera jornada, los recorridos guiados se llevarán a cabo por las cuatro microrreservas -denominadas respectivamente Alto do Couto, Alto da Pedra, Monte Cido y Afloramento de Visuña- que cubren en conjunto una superficie de alrededor de cinco hectáreas. Estos espacios fueron señalizados recientemente con panales explicativos. El portal digital Fotografía y Biodiversidad está abierto a difundir las imágenes de plantas y animales tomadas por los aficionados en estas áreas. Al día siguiente habrá una ruta por la zona de Campelo, en las cercanías de la cueva de Aradelas, para localizar orquídeas propias de las zonas calizas.


http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2016/05/13/organizan-primera-ruta-microrreservas-orquideas-sierra-courel/0003_201605M13C2993.htm

jueves, 5 de mayo de 2016

Alvarizas abandonadas e queimadas, pero aínda recuperables

Apicultores do Courel sinalan que para reutilizar os colmeares tradicionais sería preciso acondicionar novos accesos

FRANCISCO ALBO quiroga / la voz, 05 de mayo de 2016. Actualizado a las 22:12 h.

O deterioro ambiental causado polo incendio que se rexistrou en agosto do ano pasado na marxe dereita do río Lóuzara -dentro da Serra do Courel-, denunciado a pasada semana polo biólogo Javier Guitián, afectou directamenta a unha zona caracterizada por unha longa tradición apícola. Dentro da área arrasada polo lume había varias alvarizas ou colmeares tradicionais, unha das cales estaba aínda en uso, se ben contiña un número reducido de colmeas. As chuvias dos últimos meses, segundo indicou Guitián, causaron nesta zona unha forte arrastres de terras e cinzas. É moi probable que os solos xa non poidan rexenerarse nunha grande parte da área queimada -de cerca de 195 hectáreas de extensión-, onde só quedrían masas de rocha estéril ao descuberto.

A pesar da previsible perda definitiva da cobertura vexetal, é posible que a zona queimada poida reaproveitarse para criar abellas. Ese é o parecer de José Ibáñez, un dos apicultores que residen actualmente na aldea de Seceda, a pouca distancia da área queimada. As colmeas dos veciños desta localidade non se viron afectadas polo incendio. A alvariza queimada pertence a un veciño da aldea de Cortes. «A plantas non volveron medrar nos terreos queimados, pero aínda así non sería difícil volver manter colmeas nesa zona, porque as ladeiras da outra beira do río non arderon e seguen tendo moita vexetación», explica.

Fontes de alimentación

Na opinión de Ibáñez, se se instalasen novas colmeas nas ladeiras incendiadas e erosionadas, as abellas poderían obter alimento con facilidade nas zonas intactas do val, só con desprazarse algúns centenares de metros. «As abellas poden moverse habitualmente para buscar comida a unha distancia de cerca de tres quilómetros, así que o problema non é moi grave a ese respecto», engade o apicultor. Deste xeito, mesmo sería posible reutilizar as alvarizas -denominadas alvares na zona- que se conservan na área queimada e que levan moitos anos en desuso.

Ibáñez considera incluso que a perda da vexetación pode facilitar o acceso a estas antigas construcións, que na súa maior parte estaban totalmente rodeadas de uces antes do incendio. Nesta mesma situación encontránse moitas outras alvarizas espalladas pola serra que tamén levan moitos anos sen ser aproveitadas. Non se pode saber con certeza cantas estruturas deste tipo se conservan na zona, xa que nunca se realizou un censo. Tampouco é posible precisar cantas delas continúan a ser utilizadas hoxe en maior ou menor medida.

Para recuperar as alvarizas abandonadas -apunta José Ibáñez por outro lado- habería que habilitar novas vías de acceso que permitan que se acerquen a elas os vehículos motorizados. El mesmo está intentando facer iso cun antigo colmear amurallado da súa propiedade, nos arredores de Seceda, pero puntualiza que o traballo é longo e custoso. E é que na súa grande maioría, as alvarizas da serra están situadas en lugares de acceso complicado. «Tería que haber un apoio económico das institucións para restaurar os alvares e abrir camiños para que se poida chegar a eles cun pequeno tractor», comenta o apicultor. «Pero merecería a pena, porque todos están construídos en sitios estratéxicos para criar abellas, tanto pola vexetación que crece nesas zonas como porque están moi ben protexidos das inclemencias do tempo», agrega.

Cabalerías e cántaros

Tradicionalmente, para sacar o mel que se cultivaba nos antigos colmeares usábanse mulos ou burros cargados con cántaros, pero ese sistema non pode adaptarse á apicultura actual -indica Ibáñez- porque non tería rendabilidade. «Antes nos alvares usábanse os trobos [colmeas rústicas feitas de cortiza], que producían como tres quilos de mel en cada colleita, mentres que as colmeas modernas poden producir vinte ou trinta quilos de cada vez», sinala. «Para recoller todo o mel que se pode colleitar hoxe nun alvar que utilice colmeas modernas non basta con levar un burro e unhas cántaras, hai que usar un vehículo», conclúe.

Censo de antigas construcións

A pesar da importancia da tradición apíciola da Serra do Courel, ata agora non se realizou ningún estudo detallado sobre as antigas alvarizas da zona e as súas posibilidades de reutilización. A única iniciaitiva a este respecto consiste nun censo dos colmeares tradicionais da zona de Seceda que están realizando os alumnos do colexio de Seoane. Á dereita, unha alvariza arrasada polo lume no incendio que se rexistrou en agosto do ano pasado no val do Lóuzara.

Soutos novos para a Serra do Courel

A estación científica de Seoane realizará unha plantación piloto para estimular a creación de bosques de castiñeiro


FRANCISCO ALBO 
QUIROGA / LA VOZ 05/06/2016 17:18

A Estación Científica do Courel (ECC) pretende potenciar a plantación de novos soutos na serra por considerala como unha importante posibilidade de desenvolvemento económico para a zona. Vai facelo, por unha parte, mediante unha plantación experimental que se levará a cabo a partir do outono na zona norte da serra. Esta será posiblemente a primeira vez que se plante un novo bosque de castiñeiros no Courel en moito tempo. «Non sabemos con certeza se algún veciño plantou algún souto nas últimas décadas, pero a nosa é con certeza a primeira plantación que se faga na serra cun propósito de investigación», explica Antonio Rigueiro, o director do centro.

Por outro lado, a estación acollerá en xullo un curso de verán da Universidade de Santiago que se dedicará aos soutos da serra e que incidirá de forma especial nas novas plantacións. Con estas iniciativas, Rigueiro espera que se desperte o interese por este tipo de iniciativas, que ata agora teñen un peso moi limitado non só no Courel, senón en todo o territorio lucense. «Na provincia de Ourense estanse facendo moitas plantacións novas, como tamén sucede no norte de Portugal, pero na de Lugo hai pouco movemento neste sentido», explica.

O director da ECC apunta que plantar novos soutos pode ter un interese especial nunha zona como a do Courel. «Na serra hai moitos soutos antigos, pero por unha parte teñen o problema de que en grande parte están abandonados e descoidados á causa da caída demográfica e por outro, que conteñen moitas variedades de castaña mesturadas, o que é un inconveniente moi grande para o seu aproveitamento económico», explica.

Incremento da produción

Rigueiro sinala a este respecto que un típico souto vello da zona pode producir como media entre 2.000 e 2.500 quilos de castaña por hectárea. «Cun souto novo ben preparado, onde se cultiven as variedades máis prezadas no mercado, pódense obter entre 5.000 e 6.000 quilos por hectárea, o que supón duplicar a produción e incrementar moito o beneficiio económico», agrega.

A castaña parede, unha variedade local de singular valor gastronómico

Para levar a cabo plantacións de soutos novos -indica Antonio Rigueiro- é conveniente escoller unha variedade de castaña que resulte atractiva para o mercado e non mesturala con outras, como ocorre na maioría dos bosques vellos da serra. A este aspecto dedicarase de forma específica unha das conferencias do curso de verán, a cargo do enxeñeiro e catedrático da USC Santiago Pereira. Entre as diversas variedades de castaña que se cultivan tradicionalmente na zona, Rigueiro opina que a denominada parede pode ser a máis interesante para realizar novas plantacións. «Na zona hai tamén outras variedades que poden ser útiles para estas iniciativas, como as chamadas longal ou famosa, pero estas cultívanse tamén na provincia de Ourense, mentres que a parede é máis típica do territorio lucense e do Courel», explica. Á hora de comercializar o froito, o feito contar cunha variedade menos común e estendida que otras pode ter un importante valor no mercado.

As castañas de tipo parede, segundo un estudo sobre os cultivares autóctonos galegos realizado hai anos polo mencionado Santiago Pereira e por Josefa Fernández, caracterízanse en xeral unha alta calidade gastronómica, pero o pequeno tamaño que presenta habitualmente o froito dificulta a súa comercialización. A este respecto, Rigueiro xa ten apuntado anteriormente que este tamaño reducido -compartido por outras variedades locais- pode deberse en moitos casos a unha merma causada pola falta de podas e outros coidados nas árbores, e que posiblemente o seu volume poida aumentar con tratamentos máis axeitados.

Froitos e madeira

O mencionado estudo de Fernández e Pereira sinala por outra parte que os castiñeiros de tipo parede producen unha madeira lisa e robusta moi apropiada para a produción comercial. Ao xuízo destes investigadores, por tanto, esta variedade pode resultar interesante para plantacións mixtas de froitos e madeira.

O director da ECC indica ademais que un aspecto que hai que ter moi en conta para realizar novas plantacións de castiñeiros na serra é o feito de que se encontra dentro da zona Rede Natura. «Isto obriga a usar só variedades nativas da zona e non introducir as foráneas, para evitar a contaminación xenética», precisa. Estas variedades, ademais, son as que mellor saben manexar os produtores locais.

Unha alternativa interesante para unha grande parte do territorio da provincia lucense

En opinión de Antonio Rigueiro, a plantación de novos soutos pode ser unha alternativa de grande interese non só para a Serra do Courel, senón tamén para outras zonas da provincia. «Isto é algo que pode ter moitas posibilidades en todos os territorios pertencentes á indicación xeográfica protexida Castaña de Galicia -sinala-, o que supón case todo o territorio lucense excepto a zona da Mariña».

Por outro lado, o director da estación científica indica que a Xunta ofrece regularmente axudas para a plantación de castiñeiros. «Este ano non se convocaron, pero hainas con moita frecuencia e son axudas importantes que cubren praticamente todos os custos das novas plantacións», comenta. Rigueiro di tamén que esta posibilidade pode ser de moito interese para reaproveitar terras de uso agropecuario que xa non se utilicen como tais. «A normativa legal non permite cultivar calquera cousa neses terreos, pero os soutos si que están admitidos», engade.

Rigueiro explica por outra parte que cando as novas plantacións se realizan mediante enxertos en plantas de dous anos de idade, as árbores poden comezar a producir castañas nun prazo de oito ou nove anos. «A plena produción chega entre os dez e vinte anos», conclúe.

martes, 3 de mayo de 2016

O colexio de Seoane suma xa cinco premios de investigación

Dous estudos realizados por alumnos do Courel, un deles sobre as orquídeas silvestres da serra, foron galardoados polos museos científicos da Coruña
FRANCISCO ALBO
QUIROGA / LA VOZ 03/05/2016 05:00

Os alumnos do colexio Poeta Uxío Novoneyra, en Seoane do Courel, conseguiron dous galardóns na última convocatoria dos premios Luis Freire, concedidos polos museos científicos da Coruña. Con estes son xa cinco os premios de investigación recibidos por este centro educativos nos últimos anos, todos os cales teñen en común o feito de basearse no patrimonio natural da serra.

Un dos traballos galardoados foi realizado por estudantes de cuarto curso de ESO baixo a dirección da profesora Lourdes González Sotelo e trata sobre as estratexias de reprodución de varias especies de orquídeas silvestres que forman parte da flora autóctona da zona. O outro estudo foi levado a cabo por alumnos de cuarto e sexto de primaria, co apoio da profesora Carmen Fenández Freire, e céntrase na importancia dos microorganismos do solo para o crecemento das plantas. Os dous proxectos -cada un deles levou un segundo premio no certame- desenvolvéronse co axuda do programa de educación ambiental Voz Natura, que conta co patrocinio da Consellería de Medio Ambiente, a Deputación da Coruña, a Fundación Alcoa, El Corte Inglés e a Fundación Ramón Areces.

Diferentes estratexias

A investigación sobre as orquídeas tiña por obxectivo determinar cal é a máis eficaz das diferentes estratexias para atraer insectos polinizadores que utilizan tres especies propias da serra, denominadas respectivamente Oprhys sphegodes, Aceras antrophophorum e Orchis mascula. A primeira delas, coñecida por orquídea abelleira, ten unhas flores que imitan a forma do abdome das abellas femias. A segunda ofrece néctar aos insectos e a terceira non produce esta substancia pero adopta o aspecto doutras especies que si o fan.

Para realizar o estudo, os alumnos observaron plantas destas tres variedades que crecen nunha mesma zona, nos arredores da localidade de Noceda. Contando o número de flores de cada especie e comparándoo despois co das que chegaron a converterse en froitos, tiraron a conclusión de que a Ophrys speghodes é a que ten más éxito reprodutivo e que por tanto é a que atrae máis polinizadores. Cerca do 80% das flores desta especie que se contabilizaron para a investigación conseguiron frutificar.

A finalidade do outro estudo consistía en comprobar se os microorganismos que se crían en terreos utilizados para o cultivo das leguminosas son favorables para o crecemento doutros tipos de plantas. Para a investigación utilizouse terra recollida nunha horta onde se plantan fabas. A mostra dividiuse en dúas porcións. Unha parte da terra conservouse tal como estaba orixinalmente e a outra foi aquecida nunha estufa de laboratorio a 65 graos centígrados durante vinte e catro horas, a fin de eliminar os microorganismos que contiña. Seguidamente, en ambas porcións de terra plantáronse sementes de trevo. Comprobouse así que as plantas medraban moito mellor na que non fora esterilizada.

Anteriores galardóns

Con anterioridade, os alumnos do colexio de Seoane recibiron outros dous premios Luis Freire, un deles por un estudo sobre o papel dos animais carnívoros na dispersións das sementes -que obtiveron no pasado curso- e outro sobre as poboacións de lobos da Serra do Courel, que lles foi concedido no 2012. O centro tamén conseguiu no 2014 o premio ao mellor vídeo no certame InvestigArte, convocado pola Fundación Barrié, a Universidade de Santiago e o Instituto de Investigacións Sanitarias da mesma cidade. Este traballo, titulado Descobrimentos nocturnos, reúne imaxes de animais salvaxes do Courel captadas con cámaras camufladas.

Novos proxectos

O colexio de Seoane ten previsto seguir realizando actividades de investigación centradas no patrimonio natural da serra, algo que desperta moito interese nos alumnos. Durante este curso realízase un inventario das alvarizas ou colmeares tradicionais da zona de Seceda e outro das zonas onde crecen arandeiras, un arbusto de especial valor para a alimentación dos osos pardos.

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2016/05/03/span-langgl-colexio-seoane-suma-xa-cinco-premios-investigacion-span/0003_201605M3C12991.htm

viernes, 29 de abril de 2016

Desastre ambiental en O Courel

Las lluvias causaron fuertes pérdidas de suelo en la zona del valle del Lóuzara arrasada por el fuego el verano pasado

FRANCISCO ALBO 
QUIROGA / LA VOZ 29/04/2016 22:38

Según todos los indicios, las lluvias de los últimos meses han causado un deterioro ambiental de grandes dimensiones en la zona de la sierra de O Courel que fue arrasada por un incendio a finales de julio del año pasado. El biólogo y catedrático Javier Guitián -antiguo director de la estación científica de Seoane y experto en la flora de la zona-, que visitó el lugar esta semana, señala que las aguas pluviales provocaron importantes pérdidas de suelo en las laderas quemadas, situadas en la margen derecha del río Lóuzara. En su opinión, una buena parte de la zona afectada por el fuego -de algo más de 195 hectáreas de extensión- no podrá recuperar su cubierta vegetal. «Creo que en las áreas de mayor pendiente va quedar solo la roca aflorada y que la vegetación probablemente no va a regenerarse», apunta.

El aspecto que ofrece ahora la zona -indica Guitián por otro lado- es prácticamente igual al que presentaba poco después del incendio, que comenzó el 25 de julio y fue declarado extinguido el 29. Las laderas siguen ennegrecidas y desprovistas de vegetación. «En otros lugares lo normal sería que ya hubiesen brotado brezos y helechos, pero en este caso no ha crecido nada, salvo algunas manchas de musgo en ciertos sitios», explica. En otras visitas que efectuó el biólogo a finales del año pasado y a comienzos del actual no había percibido ninguna mejora en este aspecto. Pero ahora la situación ha empeorado, ya que en las cunetas de la carretera que discurre al pie de las laderas se acumulan grandes cantidades de tierra mezclada con ceniza, lo que indica que hubo fuertes arrastres.

Meteorología desfavorable


Según Guitián, las condiciones meteorológicas que se registraron en la zona desde que se produjo el incendio fueron totalmente adversas para que pudiese rebrotar la vegetación. El verano se caracterizó por una sequedad extrema y durante el otono tampoco se registraron precipitaciones de alguna importancia. De esta manera, cuando empezaron a producirse lluvias, las laderas seguían tan desprotegidas como lo estaban después del siniestro. «Además, todo indica que durante los últimos tres meses las lluvias que cayeron en esta zona fueron bastante torrenciales», agrega el biólogo. Es decir, lo peor que podía suceder en una zona caracterizada por una orografía especialmente abrupta, con laderas muy empinadas -casi verticales en numerosos lugares-, y que ha perdido por completo su cubierta protectora.

Javier Guitián puntualiza que aún queda mucha primavera por delante y que habrá que esperar algún tiempo para evaluar mejor el efecto de la erosión en las zonas quemadas y el alcance de la degradación ambiental. «Pero en las laderas de la margen opuesta del río, que no fueron afectadas por el fuego, se ve que la vegetación ya está rebrotando con mucha fuerza, mientras que en la zona quemada parece que el incendio aún acaba de suceder», añade. «La pinta que tiene todo esto es la de un desastre», concluye.

Un siniestro que hizo desaparecer por completo una masa vegetal de notable valor

De acuerdo con los cálculos realizados por los técnicos de la Consellería de Medio Rural inmediatamente después del incendio, el fuego quemó 187,33 hectáreas de monte bajo y unas ocho de zona arbolada. Pero pese a sus dimensiones reducidas, la pérdida del área boscosa supuso un grave daño ambiental, según indicó en su momento Javier Guitián. El bosque arrasado, que se encontraba a lo largo de un camino que une las aldeas de Cortes y Lousadela, era un importante conjunto de árboles autóctonos -principalmente robles y castaños, muchos de ellos centenarios-, muy representativo de la vegetación de la sierra.

En cuanto a las áreas de monte bajo que ardieron, su vegetación consistía sobre todo en diversas especies de brezo -como la Erica australis-, muy comunes en la zona. No se perdieron comunidades de variedades raras o amenazadas, pero la presencia de esta cubierta vegetal era de gran importancia para retener el suelo de las laderas y frenar la erosión.

Zona apícola tradicional

Por otro lado, las poblaciones de brezos de esta parte de la sierra de O Courel poseen un gran valor como fuente de alimentación para las abejas. En la zona quemada hay un buen número de alvarizas o colmenares tradicionales. Estas construcciones llevaban mucho tiempo en desuso y estaban en gran parte cubiertas por la vegetación. Fue precisamente el fuego lo que las puso al descubierto.

Un relieve abrupto que impidió tomar medidas para paliar daños cuando el incendio fue extinguido

Teniendo en cuenta el relieve abrupto y completo de la zona donde se produjo el incendio del pasado julio -que dificultó considerablemente las tareas de extinción-, poco se podía hacer para paliar los posibles daños ambientales una vez que el fuego quedó extinguido. Javier Guitián ya advirtió por entonces de que no podría hacerse «absolutamente nada» para evitar los arrastres de tierra y ceniza y limitar la erosión de las laderas en caso de que se produjesen lluvias intensas en la zona. En los terrenos escarpados que arrasó el fuego no era posible aplicar remedios como la colocación de barreras de paja para frenar las escorrentías, algo que sí se llevó a cabo tras un incendio que se registró hace unos años en las Fragas do Eume. Una solución de este tipo solo puede ser efectiva en zonas de escasa pendiente.

Así las cosas, lo único que cabía esperar es que se produjesen lluvias suaves y prolongadas que ayudasen a rebrotar paulatinamente la vegetación en las zonas quemadas y que las nuevas plantas compactasen el terreno. Esta circunstancia se dio después de otro incendio que tuvo lugar en una zona muy próxima a esta -en los límites de los municipios de Folgoso do Courel y Samos- en marzo del 2012. Aquel otro siniestro se produjo al final de un invierno muy seco, que fue seguido de un período de lluvias moderadas. Algún tiempo después la vegetación volvió a crecer en los terrenos calcinados y desapareció el riesgo de arrastres.

Pero en esta ocasión no hubo la misma suerte que entonces. Unas condiciones orográficas muy difíciles y una situación meteorológica desfavorable se han combinado para causar un grave daño que previsiblemente dejará unas huellas duraderas en el paisaje de una zona de especial valor medioambiental.

miércoles, 6 de abril de 2016

A primeira primavera nas microrreservas de flora do Courel

Durante este ano experimentarase o funcionamento dun tipo de área natural protexida que non ten precedentes en Galicia

FRANCISCO ALBO 
QUIROGA / LA VOZ 06/04/2016 22:39

A Asociación Galega de Custodia do Territorio (AGCT) sinalizou recentemente con paneis explicativos as catro microrreservas de flora que estableceu a finais do pasado ano en colaboración con dúas comunidades de montes e un propietario particular do municipio de Folgoso do Courel. Este ano, polo tanto, é o primeiro no que se experimentará en Galicia o funcionamento deste tipo de zona natural protexida, moi diferente das que se crearon ata agora na comunidade. Os promotores do proxecto sinalan que os seus principais obxectivos son favorecer a conservación dunhas comunidades vexetais de especial valor biolóxico, fomentar un novo recurso turístico e ao mesmo tempo reforzar as defensas contra os incendios.

Segundo explica Martiño Cabana, coordinador de proxectos da AGCT, estas catro zonas non requiren unhas medidas de protección moi complicadas. «Esta moi ben conservadas, o que non sucede noutros lugares que están máis deteriorados e necesitan operacións de restauración», sinala. O principal problema que presentan é o crecemento da maleza, que pode prexudicar as comunidades de orquídeas silvestres e outras especies vulnerables que constitúen o seu principal valor. Para solucionalo faranse rozas moderadas de forma periódica. A primeira levarase a cabo en xuño ou xullo, dependendo de cando termine este ano o período de floración das orquídeas.

Reemprazar ao gando

Con estas operación preténdese suprir o labor de limpeza que realizaba antes o gando que pastaba nestas zonas. «Non son propiamente prados, pero usábanse tradicionalmente como pastizais e iso servía para controlar o crecemento da maleza», apunta Cabana. «Se nestes terreos se seguise praticando hoxe a gandería tradicional, estes traballos que pensamos facer non serían necesarios», engade. Para realizar as rozas, a AGCT espera poder contar coa axuda da Xunta ou algunha outra administración. En caso de non ser así, recorrerá ao seu propio persoal ou solicitará a axuda de voluntarios.

En canto ao uso das microrreservas como recurso turístico, os promotores do proxecto apuntan que debe ser controlado, sen fomentar unha masificación que sería contraproducente para conservación das plantas que se pretende protexer. Ao seu xuízo, as visitas guiadas para grupos reducidos de persoas como as que organiza o albergue de Quiroga son unha fórmula adecuada para estas zonas. Para difundir os seus atractivos, a AGCT conta co apoio da asociación Fotografía y Biodiversidad, que difundirá no seu portal dixital as imaxes de plantas e animais tomadas nestas zonas por afeccionados e especialistas. Este portal servirá ademais para realizar un inventario amplo e detallado dos valores naturais das microrreservas. Por outro lado, Cabana indica que o control periódico da maleza axudará a que estas áreas sirvan de barreiras contra os incendios. «As microrreservas están fóra das zonas arboradas e se impedimos que se enchan de matogueira poden actuar como cortalumes naturais, especialmente a do monte Cido, que está nun cumio entre dúas vertentes montañosas», comenta.

A creación das microrreservas do Courel ten por outro lado un especial interese para a AGCT por ser o primeiro acordo de custodia do territorio que se establece en Galicia con comunidades de montes, neste caso as de de Visuña e Moreda. «Fixéronse acordos con propietarios particulares, pero non con comunidades, que representan unha parte moi grande da propiedade en Galicia, e esperamos que isto sexa un precedente importante», sinala Cabana a este respecto.

Delimitar outras zonas

A asociación, así mesmo, está a avaliando a posibilidade de crear algunhas outras microrreservas naturais na Serra do Courel, para o que se necesitará establecer acordos cos propietarios comunais ou particulares dos terreos. Para este obxectivo -como xa sucedeu coa delimitación das catro que xa están creadas- contarase coa colaboración de diversos expertos en flora e fauna.

Cinco hectáreas de biodiversidade

As microrreservas de flora do Courel diferéncianse das outras áreas protexidas galegas por non contar por agora con amparo legal, aínda que foron creadas dentro dun proxecto que conta co apoio da Dirección Xeral de Conservación da Natureza. Estas catro áreas -denominadas Alto da Pedra, Alto do Couto, Afloramento de Visuña e Monte Cido- cubren en total unha superficie de arredor de cinco hectáreas. Esta extensión limitada concorda cos principios en que se basean as microrreservas, que priorizan as superficies pequenas pero dunha alta calidade ambiental. Nestas zonas viven varias especies raras e escasas de orquídeas silvestres, como a Dactilorhiza cantabrica, outras plantas de especial valor e comunidades de bolboretas.

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2016/04/05/primeira-primavera-nas-microrreservas-flora-do-courel/0003_201604M5C12991.htm

miércoles, 30 de marzo de 2016

Mariposas y estalagmitas que ayudan a conocer los climas prehistóricos

Los científicos conceden gran valor a la combinación de los estudios de biología y geología en O Courel


FRANCISCO ALBO 
MONFORTE / LA VOZ 30/03/2016 13:10

El Instituto Universitario de Xeoloxía de A Coruña espera que la investigación sobre los climas prehistóricos que acaba de realizar tomando como base las estalagmitas de la cueva de Arcoia -en la sierra de O Courel- sirva en los sucesivo para estudiar con más profundidad la evolución de la fauna en las montañas gallegas. Gracias a este estudio se han reconstruido con gran precisión los datos climáticos de setenta períodos diferentes situados entre las dos últimas glaciaciones y en la época posterior a la última Edad del Hielo. Esta información, combinada con los estudios sobre la fauna antigua que se han realizado hasta el momento y los que se lleven a cabo de ahora en adelante, servirá para trazar un mapa mucho más exacto de las transformaciones medioambientales que se produjeron en este territorio en tiempos pasados y quizá también a predecir los cambios que pueden darse en el futuro.

Juan Ramón Vidal Romaní, director del referido instituto, señala a este respecto un estudio sobre las poblaciones de una rara especie de mariposa, denominada Erebia triaria, que realizó hace tiempo la investigadora Marta Vila y que dio pie a una tesis doctoral presentada en el 2004. El trabajo fue dirigido por el propio Vidal y por el científico sueco Mats Björkulnd. Según dicho estudio -basado en gran parte en el análisis genético de los insectos-, las sierras orientales gallegas fueron colonizadas por dos linajes diferentes de esta especie después de la etapa más fría de la última glaciación, hace unos 20.000 años. Uno de de estos linajes se extendió primeramente por las sierra de O Courel, Os Ancares y Queixa a partir de alguna zona de refugio más cálida en la que las mariposas sobrevivieron a la glaciación. Otro grupo genético procedente de un área geográfica distinta colonizó más tarde O Courel, Queixa y las sierras del norte de Portugal.

Vidal apunta que si esta investigación se realizase ahora, disponiendo de los datos climáticos que acaban de ser extraídos de las estalagmitas, se podría obtener un panorama considerablemente más detallado de la historia de la expansión de la Erebia triaria por las montañas gallegas. «Cuando se elaboró esa tesis teníamos una visión más o menos aproximada de la cronología glaciar de la sierra de O Courel, basada en estudios realizados en otros territorios -señala el científico-, pero ahora contamos una información climática muy fiable que procede de esta misma zona». Con estos datos, agrega, se podrán reconstruir con más precisión los procesos de expansión, extinción o recolonización experimentados por las diferentes especies de animales y plantas que poblaron estos territorios en las épocas prehistóricas y las que lo siguen haciendo en la actualidad.

Una especie muy singular y escasa que tiene su hábitat en las zonas montañosas


La Erebia triaria es una especie propia de las áreas montañosas que está presente en diversos macizos del sur y del centro de Europa y que se halla en peligro de extinción en varios países. Puede vivir en zonas relativamente bajas -como valles montañosos, desfiladeros y sierras cercanas al mar- y en alturas de hasta 2.000 metros. Las poblaciones de la Península Ibérica se encuentran principalmente en las montañas de la zona norte, pero también hay algunas en la parte central.

Las colonias gallegas de esta especie son las más occidentales del mundo, pero esa no es su única peculiaridad. En Galicia existe una subespecie propia que se diferencia de las demás poblaciones peninsulares, denominada Erebia triaria pargapondelense en honor al geólogo Isidro Parga Pondal. Esta variedad fue descubierta en 1977 por el entomólogo Eliseo Fernández Vidal, quien la localizó por primera vez en la sierra de O Xistral.

Una población aislada

Según la tesis doctoral presentada por Marta Vila hace doce años, la Erebia triaria pargapondelense pudo colonizar hace unos 200.000 años, este territorio del norte de la provincia, donde formó una población singular que permaneció aislada de sus congéneres de otras zonas del noroeste ibérico. Aún hoy, esta colonia muestra una notable divergencia genética con la población más proxima de la misma especie, situada en Os Ancares.

Los análisis genéticos muestras que en Europa hay tres linajes genéticos diferentes de esta especie. Uno de ellos es la referida población de O Xistral. El otro comprende algunas poblaciones de las sierras de O Courel, Os Ancares y Queixa, y está extendido además por los Pirineos y los Alpes. Un tercer grupo genético está también presente en Courel y Queixa, así como en el noroeste de Portugal y en el centro de la península.

El estudio de Marta Vila apunta por otra parte que en las épocas más frías de la prehistoria estos insectos vivieron en zonas de baja altitud y que a medida que el clima se volvía menos riguroso fueron poblando territorios montañosos más altos.

Datos útiles para reconstruir tanto la historia de los insectos como de los osos cavernarios


Los investigadores del instituto geológico de la universidad coruñesa señalan que los datos climáticos proporcionados por las estalagmitas de las cuevas de Arcoia se podrán utilizar para estudiar la evolución de especies animales muy diferentes, algunas de las cuales dejaron importantes rastros fósiles en las cuevas de las sierras orientales lucenses. No es el caso de las mariposas Erebia triaria, de las que hasta ahora no se encontró ningún ejemplar de origen prehistórico en Galicia. Lo que se sabe de su historia se ha deducido a partir de los análisis genéticos y de los datos geoclimáticos extrapolados de otras zonas.

Pero los científicos vinculados a esta entidad -principalmente la paleontóloga Aurora Grandal- han podido recuperar en las últimas décadas un buen número de fósiles de mamíferos de gran tamaño en las cuevas de O Courel, como el oso cavernario, el oso pardo, el ciervo y el uro o toro salvaje. En los últimos años, los investigadores del proyecto «Ocupaciones humanas durante el Pleistoceno de la cuenca media del Miño» localizaron también numerosos restos de animales prehistóricos en los yacimientos de Cova Eirós -en Triacastela-, y Valdavara, en Becerreá. Estos fósiles abarcan especies sumamente variadas, desde los leones de las cavernas o los rinocerontes lanudos hasta los reptiles, los anfibios, los roedores, las aves y los murciélagos.

A partir de ahora, gracias a las estalagmitas de Arcoia, será mucho más fácil saber en qué condiciones climáticas y ambientales vivieron todos estos animales.
http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2016/03/25/mariposas-estalagmitas-ayudan-conocer-climas-prehistoricos/0003_201603M25C3991.htm